Ministerie probeerde de NRC-onthullingen te ‘smoor-checken’

Toen de NRC eind april en begin mei 2024 een reeks vernietigende onthullingen publiceerde over hoe het kabinet de stikstofregels exclusief voor Schiphol zou hebben versoepeld, brak er op het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) een crisissfeer uit.

Uit de recent vrijgegeven Woo-documenten komt een ontluisterend beeld naar voren van een ministerie dat niet bezig was met het herstellen van de natuur, maar met een grootscheepse operatie om de ‘beeldvorming’ te redden. Minister Van der Wal zag de ophef zelfs als een “mooie kans om het ontstane beeld recht te zetten”. De strategie? Een “gortdroge” brief die de feiten van de krant stap voor stap moest weerleggen.

De interne correspondentie laat zien hoe koortsachtig ambtenaren werkten aan wat ze zelf een “factcheck” van het NRC-artikel noemden. De minister eiste een reactie die “heel feitelijk/zakelijk” was om de conclusies van de krant “stap voor stap” te weerleggen. Er mocht geen spoor van emotie of twijfel in de tekst zitten; het moest een technisch muurtje worden waar de kritiek op zou afketsen.

Kwetsbaarheid
Toch bleek dat makkelijker gezegd dan gedaan. Ambtenaren moesten toegeven dat de krant zich baseerde op hun eigen Woo-documenten, waaronder stukken uit 2021 die de kwetsbaarheid van de Schiphol-vergunning al haarscherp blootlegden.

De kern van de strijd draaide om de additionaliteitstoets: de eis dat opgekochte stikstofruimte extra winst voor de natuur moet opleveren. NRC stelde dat de minister adviezen van haar hoogste ambtenaren om deze toets uit te voeren had genegeerd om Schiphol te sparen.

Een van de meest saillante punten in de strijd met de NRC was de definitie van de juridische status van Schiphol. De krant schreef over een “gedoogconstructie”. Dit schoot het ministerie in het verkeerde keelgat. In de conceptbrieven werd dit punt herhaaldelijk “onjuist” genoemd. De officiële lijn moest zijn dat er geen sprake was van gedogen, maar van een “tijdelijke toestemming”.

Zweem van illegaliteit
Het verschil? Voor de natuur en de omwonenden helemaal niets, maar voor de politieke verantwoordelijkheid alles. Door het een ‘toestemming’ te noemen, probeerde het ministerie de zweem van illegaliteit die aan Schiphol kleefde weg te poetsen, ook al was de vergunning op dat moment juridisch boterzacht.

In hun poging de NRC van onwaarheden te betichten, vluchtte het ministerie in een collectieve verdediging. NRC concludeerde dat het beleid om geen additionaliteit te toetsen bij extern salderen tussen private partijen specifiek voor Schiphol was opgesteld. LNV bestreed dit fel: de “Nota additionaliteit” zou gehanteerd zijn voor alle projecten waarbij de minister van Natuur & Stikstof bevoegd gezag was.

Echter, de eigen documenten laten zien dat Schiphol wel degelijk de aanleiding was voor het vaststellen van deze “interne lijn”. Ambtenaren wisten dondersgoed dat ze zich op glad ijs begaven. In de interne mails wordt toegegeven dat de geadviseerde lijn “niet risicoloos” was en dat het risico dat een rechter de boel zou vernietigen “aanwezig” was.

Raad van State fluit terug
Sterker nog, I&W waarschuwde LNV herhaaldelijk dat hun standpunt nooit stand zou houden. Toen de Raad van State Schiphol in februari 2024 inderdaad terugfloot, moesten de ambtenaren in de weerlegging aan de NRC toegeven dat hun “bestendige gedragslijn” inmiddels door de rechter was verworpen.

De NRC-artikelen gaven ook munitie aan de Tweede Kamer, in het bijzonder aan NSC-kamerlid Rosanne Hertzberger. Zij wees, in lijn met de krant, op het feit dat 80 procent van de emissies van de luchtvaart (alles boven de 3000 voet) simpelweg niet wordt meegeteld in de natuurvergunning.

De interne reactie op dit punt was tekenend voor de onmacht op de departementen. Ambtenaren vroegen elkaar wanhopig om “duiding” van wat de minister precies moest antwoorden op dit “NSC-punt”. Men kwam niet verder dan de technische uitleg dat dit internationaal zo is afgesproken, terwijl men binnenskamers erkende dat het een gigantische hoeveelheid stikstof betreft die de natuur wel degelijk raakt.

Kamervragen
De strijd met de NRC was voor het ministerie een uitputtingsslag. Er werden drie verschillende sets kamervragen ingediend door diverse fracties (NSC, D66, GroenLinks-PvdA/CU/SGP). Er werd eindeloos geschaafd aan de antwoorden om vooral niet het “boetekleed” aan te hoeven trekken. I&W en LNV ruzieden zelfs over terminologie: “stikstofrechten” mochten absoluut niet zo genoemd worden, het moest “stikstofruimte” zijn, omdat rechten juridisch niet zouden bestaan.

Achter de schermen van de “gortdroge” brieven aan de Kamer woedde een paniekerige strijd om de schone schijn op te houden. Terwijl de landsadvocaat in de rechtszaal betoogde dat alles volgens de regels was gegaan, lieten de ambtenaren in hun mails zien dat de vergunning van Schiphol een politiek gedrocht was, in elkaar gezet met “juridisch kunst- en vliegwerk” om de werkelijkheid buiten de deur te houden.

De NRC (en SchipholWatch) legde de vinger op de zere plek, en de Woo-stukken bewijzen nu dat de reactie van het ministerie vooral bestond uit het pleisteren van een open wond die niet meer te helen viel.

Sla dit artikel op in uw favorieten