In 2025 verscheen een belangrijk onderzoek van het WODC over het demonstratierecht in Nederland. De conclusie is een grote opsteker voor iedereen die actie voert voor het klimaat of tegen de overlast van de luchtvaart: de regels hoeven niet strenger.
Het onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum werd vorige maand pas openbaar gemaakt. Het WODC is het onafhankelijke onderzoeksinstituut van het ministerie van Justitie en Veiligheid dat beleid toetst op feiten en wetenschappelijke onderbouwing.
De onderzoekers adviseren zelfs om de wet op punten ‘vriendelijker’ te maken voor de demonstrant. Er is vaak politieke en maatschappelijke discussie over of de regels voor protest in Nederland strenger moeten. Vooral na acties op Schiphol roepen veelal rechtse politici om hardere maatregelen. Onderzoekers hebben nu in een groot rapport gekeken of dat echt nodig is.
Het antwoord is duidelijk: de huidige wetten geven de overheid al meer dan genoeg mogelijkheden om in te grijpen als dat écht nodig is. Voor mensen die zich zorgen maken over de groei van de luchtvaart, betekent dit dat hun recht om gehoord te worden stevig blijft staan. Het rapport herinnert de overheid eraan dat een ‘weerbare democratie’ – een gezonde samenleving – kritiek en protest moet kunnen verdragen om gezond te blijven.
Media vertekenen
In de media lijkt het vaak alsof protesten altijd uit de hand lopen. De cijfers uit het onderzoek laten echter een heel ander beeld zien. Demonstraties in Nederland verlopen bijna altijd vreedzaam.
97 Procent van de demonstraties verloopt volledig zonder incidenten. Van de overige 3 procent waarbij wel iets gebeurt, was er in driekwart van de gevallen slechts sprake van één enkel incident. Slechts 0,03 procent van alle protesten kent meer dan tien incidenten.
De politieke aandacht gaat bijna altijd naar die zeer kleine groep incidenten. Maar de onderzoekers benadrukken dat rustige acties de norm zijn. Deze acties worden beschermd door onze hoogste wetten, omdat ze de motor zijn van maatschappelijke verandering.
Verstoren mag
Als je gaat demonstreren, sta je juridisch sterk. Er zijn twee belangrijke wetten die de demonstrant beschermen: artikel 9 van de grondwet en artikel 11 van het EVRM. De grondwet bepaalt dat een protest alleen beperkt mag worden vanwege de gezondheid, het verkeer of ter voorkoming van wanorde. Het EVRM beschermt ook acties die ‘hinderlijk’, ‘verstorend’ of zelfs ‘choquerend’ zijn voor anderen.
Volgens de rechter is een actie vreedzaam zolang er geen geweld wordt gebruikt of gepland. Zelfs een blokkade of een bezetting wordt door het Europese Hof in de basis als ‘vreedzaam’ gezien, ook al veroorzaakt die hinder voor Schiphol of KLM.
De onderzoekers hebben specifiek gekeken naar locaties zoals luchthavens en spraken met KLM en de Koninklijke Marechaussee (KMar). Deze partijen vinden het soms lastig dat protesten ‘gefragmenteerd’ zijn (veel kleine, verschillende groepjes), waardoor het lastiger is om afspraken te maken.
Plicht om te faciliteren
Toch is de conclusie helder: de belangrijkste wet voor demonstranten, de Wet openbare manifestaties (Wom), biedt genoeg handvatten. De autoriteiten hebben de plicht om protesten te faciliteren. Dat betekent dat ze hun best moeten doen om de actie mogelijk te maken binnen ‘zicht- en geluidsafstand’ van het doelwit. Voor actievoerders is het advies: houd de communicatielijnen open. Dit vergroot de kans dat de autoriteiten actie op een goede plek op Schiphol mogelijk maken.
Soms wil de politiek na één groot incident direct de wet veranderen. De onderzoekers waarschuwen streng voor deze ‘incidentenwetgeving’. In het buitenland zien we zorgwekkende trends die onze democratie kunnen verzwakken.
Zo kan het chilling effect ontstaan. In landen als Duitsland durven mensen soms niet meer te komen protesteren door algemene verboden op luchthavens. Ze zijn bang voor de gevolgen. In Duitsland en Engeland zijn de straffen soms veel te hoog voor wat er feitelijk is gebeurd. Of een maatregel kan in strijd zijn met mensenrechten: De Duitse Luftsicherheitsgesetz en algemene verboden op wegen of luchthavens botsen vaak met het Europese recht (Artikel 11 EVRM).
Versoepelen
Het belangrijkste advies van de experts is dat de wet niet strenger moet. Integendeel: de Wom moet op punten worden aangepast om beter aan de mensenrechten te voldoen. Zo adviseren de onderzoekers om de bevoegdheid te schrappen waarmee een protest verboden mag worden alleen omdat het niet (op tijd) is aangemeld.
In plaats van nieuwe verboden, moet de overheid zich richten op de uitvoering: betere communicatie tussen gemeente, politie en demonstraten, meer kennis voor agenten en burgemeesters zodat ze precies weten hoe sterk de rechten van demonstranten zijn, en voldoende capaciteit bij de politie om protesten veilig te begeleiden in plaats van ze te verbieden uit tijdgebrek.
Een weerbare democratie is een land dat kritiek kan verdragen. Protesten op Schiphol horen daarbij; ze houden de samenleving scherp en zorgen dat de toekomst van ons klimaat op de agenda blijft staan.
Sla dit artikel op in uw favorieten
Geef een reactie