‘Artikel 8 EVRM wordt uitgehold zodra het over luchtvaart gaat’

Uit een nieuw onderzoek van topjuristen Ellen Gijselaar en Anneloes Kuiper blijkt een patroon dat zelden zo helder is blootgelegd: zodra het over Schiphol gaat, verandert artikel 8 EVRM van een mensenrechtennorm in een loos artikel.

De auteurs beschrijven hoe Nederlandse rechters historisch gezien “zelden waarde hechtten aan internationale verplichtingen in dergelijke zaken en vielen terug op de nationale normen inzake onrechtmatige daad en hinder.”

Die zin is de sleutel tot het begrijpen van de rechtspraak rond luchtvaartoverlast: de rechter erkent het EVRM, maar gebruikt het niet. De reconstructie start met de erkenning dat geluidshinder en milieuschade door luchtvaart binnen de reikwijdte van artikel 8 EVRM vallen. Het rapport stelt expliciet dat civiele rechters in hinderzaken moeten beoordelen “of de hinder een minimumniveau heeft bereikt op basis van de ernst, de duur en de aard van de hinder.”

Toets uitgehold
In de Schiphol‑zaak van de stichting Recht op Bescherming tegen Vliegtuigoverlast (RBV) was dat evident: nachtelijke slaapverstoring, structurele geluidpieken, ultrafijnstof. Toch wordt de EVRM‑toets vervolgens uitgehold door een fair balance‑test die de auteurs omschrijven als “vaak te dun gemotiveerd en mist volwaardige aansluiting bij de EHRM‑terminologie.” Dat noemen de onderzoekers een structurele fout. De fair balance‑test is immers bedoeld als een scherpe proportionaliteitstoets.

De reconstructie laat zien hoe de rechter die dans uitvoert. Eerst wordt erkend dat artikel 8 EVRM positieve verplichtingen oplegt aan de Staat. Daarna wordt vastgesteld dat luchtvaartbeleid complex is en dat de Staat een breed regelgevingskader hanteert. Vervolgens wordt geconcludeerd dat de Staat voldoende heeft afgewogen, zonder dat die afweging wordt getoetst aan de internationale normen die het EHRM verplicht stelt.

De auteurs schrijven dat de Nederlandse rechter “nog niet altijd optreedt als volwaardige EVRM‑rechter” en dat de noodzakelijke dialoog met het EHRM “in hinder- en overlastzaken uitblijft.” Dat is een vernietigend oordeel, zeker omdat het EVRM juist bedoeld is om burgers te beschermen tegen precies dit soort ernstige, door de Staat gereguleerde hinder.

Geen inhoudelijke toets
De reconstructie wordt scherp wanneer de auteurs ingaan op de margin of appreciation. Zij citeren de EHRM‑rechtspraak waarin staat dat deze beoordelingsmarge uitsluitend de verhouding tussen Staat en EHRM betreft. Toch gebruiken Nederlandse rechters die marge wél als excuus om luchtvaartbeleid niet inhoudelijk te toetsen. Dat is juridisch onhoudbaar. De nationale rechter moet juist onderzoeken of de Staat zijn positieve verplichtingen nakomt. In luchtvaartzaken gebeurt het tegenovergestelde: de rechter neemt de beleidsmatige complexiteit van Schiphol als argument om níet te toetsen.

Het onderzoek bevat een passage die dit mechanisme ontmaskert. De auteurs schrijven dat nationale rechters verplicht zijn om het EVRM te interpreteren volgens de internationale interpretatieregels van het Weens Verdragenverdrag, aangevuld met de common ground‑methode. Dit betekent dat rechters internationale standaarden moeten betrekken, zoals WHO‑richtlijnen voor geluid of het voorzorgsbeginsel uit de Rio‑verklaring. Toch blijven Nederlandse rechters in luchtvaartzaken hangen in nationale normen die decennia achterlopen op de wetenschap. De reconstructie laat zien dat dit geen toevallige omissie is, maar een structurele keuze om het EVRM niet te laten botsen met het luchtvaartbeleid.

Belangen niet gewogen
De auteurs trekken een harde conclusie: de Nederlandse rechter biedt niet het beschermingsniveau dat het EHRM vereist. Dat blijkt uit de manier waarop de fair balance‑test wordt toegepast. De belangen van bewoners worden benoemd, maar nooit werkelijk gewogen. De belangen van de Staat worden benoemd, maar nooit getoetst. De positieve verplichtingen worden erkend, maar nooit ingevuld. Het EVRM wordt zo een papieren schild zonder praktische functie.

De reconstructie maakt duidelijk dat dit een structurele ondermijning is van de rechtsstaat. Artikel 8 EVRM verplicht de Staat om burgers te beschermen tegen ernstige hinder. De Nederlandse rechter heeft de bevoegdheid én de plicht om die bescherming af te dwingen. Maar zodra Schiphol in beeld komt, wordt die plicht vervangen door terughoudendheid en een bijna automatische acceptatie van het luchtvaartbelang.

De passages over luchtvaart in dit onderzoek luiden daarmee een juridisch alarmbel. Ze laten zien dat de rechterlijke toetsing van luchtvaartoverlast niet EVRM‑proof is, niet wetenschappelijk onderbouwd en niet voldoet aan de internationale normen die Nederland zelf heeft onderschreven. De reconstructie toont een rechtsorde waarin bewoners structureel worden blootgesteld aan extreme hinder, terwijl de rechter weigert het instrument te gebruiken dat hen moet beschermen.

We staan weer aan de vooravond van belangrijke juridische procedures, onder meer tegen het Luchthavenverkeersbesluit. Dat kan alleen met uw steun. Doneer aub als u wat missen kunt.

Sla dit artikel op in uw favorieten