Fossiel toerisme ondermijnt eerlijk klimaatbeleid, politiek moet ingrijpen

Een analyse van onderzoekers Harald Buijtendijk en Eke Eijgelaar laat weinig ruimte voor misverstanden: zolang verre vliegvakanties en cruises ongemoeid blijven, is rechtvaardig klimaatbeleid simpelweg onmogelijk.

De auteurs tonen aan dat toerisme wereldwijd een steeds groter deel van het resterende koolstofbudget opslokt en dat vooral de luchtvaart verantwoordelijk is voor deze groei. “Bij dit tempo verdubbelt die uitstoot in de komende twintig jaar, terwijl dan wereldwijd bijna de ‘nul’ zou moeten zijn bereikt.”

De uitstoot van het mondiale toerisme groeit al jaren harder dan de wereldeconomie. Tussen 2010 en 2020 nam de toeristische uitstoot ruim twee keer zo snel toe als de mondiale emissies.

De onderzoekers waarschuwen dat toerisme bij ongewijzigd beleid tot wel 40% van het resterende CO₂-budget kan opsouperen. De luchtvaart is daarbij de grote aanjager. In Nederland steeg de uitstoot van internationale vluchten sinds 1990 met 237 procent (!), terwijl vrijwel alle andere sectoren hun emissies wisten te verlagen.

Scheve verhoudingen
De cijfers laten zien hoe scheef de verhoudingen zijn. Slechts tien procent van de Nederlandse vluchten – de langeafstandsvluchten – veroorzaakt meer dan zestig procent van de uitstoot. De auteurs benadrukken dat deze vakanties niet alleen extreem vervuilend zijn, maar ook onmogelijk tijdig te verduurzamen.

De benodigde duurzame vliegtuigbrandstoffen vergen enorme hoeveelheden hernieuwbare energie. Het NLR berekende dat de Nederlandse luchtvaart in 2050 evenveel energie nodig zou hebben als twee tot drie kerncentrales of bijna duizend moderne windturbines. De onderzoekers noemen dit een blinde vlek in het publieke debat.

De publicatie voor de Wiardi Beckman Stichting maakt duidelijk dat fossiel toerisme vooral een luxeproduct is voor een kleine, welvarende minderheid. “Het blijkt dat er geen consumptiecategorie is die ongelijker verdeeld is dan vliegen.” De rijkste één procent van Europa stoot jaarlijks 22,6 ton CO₂ uit door vliegen, terwijl de onderste negentig procent nauwelijks bijdraagt.

Ook in Nederland vliegt de helft van de bevolking helemaal niet, terwijl de hoogste inkomensgroepen gemiddeld meer dan twee keer per jaar in het vliegtuig stappen en daarbij een achtvoudige afstand afleggen.

Schrijnend
Deze ongelijkheid maakt de politieke bescherming van de luchtvaart des te schrijnender. Terwijl de meeste Nederlanders hun vakanties per auto of trein doorbrengen – vormen die relatief eenvoudig fossielvrij te maken zijn – blijft de overheid de meest vervuilende en minst rechtvaardige vormen van toerisme faciliteren.

Buijtendijk en Eijgelaar beschrijven hoe de luchtvaartsector zich bedient van een reeks narratieven die bedoeld zijn om klimaatbeleid te vertragen. Ze noemen het “klimaatobstructie”.

De sector presenteert zichzelf als klimaatleider, relativeert zijn eigen uitstoot, overspeelt technologische oplossingen en overdrijft zijn economische belang. De auteurs citeren voorbeelden waarin luchtvaartmaatschappijen ambitieuze doelen formuleren die vervolgens niet worden gehaald, zoals KLM’s intensiteitsdoel dat in 2024 zelfs slechter uitviel dan in 2019.

Ook de overheid speelt hierin een rol. De onderzoekers wijzen op de Duurzame Luchtvaarttafel, een overlegorgaan waarin kritische partijen ontbreken en groei als vanzelfsprekend wordt beschouwd.

Gedogen
Tegelijkertijd rekt de overheid de gedoogconstructie rond Schiphols ontbrekende natuurvergunning verder op en worden rechterlijke uitspraken genegeerd. De auteurs noemen dit een illustratie van hoe diep de invloed van de sector reikt.

Hoewel treinreizen, autovakanties en vakanties dichtbij huis veel sneller fossielvrij kunnen worden, waarschuwen de onderzoekers dat het promoten van alternatieven zinloos blijft zolang de luchtvaart ongehinderd kan doorgroeien.

De reissector ondersteunt de alternatieven graag, maar alleen omdat ze geen bedreiging vormen voor het verdienmodel van verre vliegreizen. “Dit blijven schijnoplossingen zolang men ondertussen onbekommerd in kan zetten op verdere groei van verre vliegvakanties en cruisevakanties.”

Gedragsbeleid gericht op individuele keuzes werkt nauwelijks, stellen ze. De verantwoordelijkheid moet niet bij consumenten worden gelegd, maar bij de structuren die fossiel toerisme mogelijk maken.

Bestuurders moeten durven
De onderzoekers pleiten voor bestuurders die durven te erkennen dat fossiel toerisme geen basisbehoefte is en dat vrijetijdsbesteding ook zonder massale verbranding van kerosine mogelijk is. Ze wijzen op recente rechterlijke uitspraken die de overheid verplichten tot sterker klimaatbeleid en die expliciet benoemen dat luchtvaartemissies niet langer buiten beschouwing mogen blijven.

Volgens de auteurs is het tijd voor maatregelen die daadwerkelijk ingrijpen in de sector. Ze noemen onder meer het verhogen van de vliegtaks, het beperken van langeafstandsvluchten, het invoeren van een frequent flyer-heffing en het verbieden van fossiele reclames. Gemeenten als Den Haag en Amsterdam hebben al lokale advertentieverboden ingevoerd, maar een nationaal verbod ligt voor de hand.

De conclusie van de publicatie is helder: fossiel toerisme vormt een directe bedreiging voor rechtvaardig klimaatbeleid. Het gaat niet alleen om de uitstoot van vliegtuigen, maar om de manier waarop een kleine groep veelvliegers een disproportioneel beslag legt op het resterende koolstofbudget en daarmee de leefbaarheid voor iedereen onder druk zet.

De vraag die blijft hangen is hoe lang de politiek deze realiteit nog kan negeren. Terwijl de klimaatcrisis zich verdiept en rechterlijke uitspraken zich opstapelen, wordt het steeds moeilijker om de uitzonderingspositie van de luchtvaart te blijven verdedigen. De analyse van Buijtendijk en Eijgelaar maakt duidelijk dat echte verandering pas begint wanneer de overheid de moed heeft om de meest vervuilende vormen van toerisme daadwerkelijk te begrenzen.

Sla dit artikel op in uw favorieten