Ultrafijnstof rond luchthavens: risico’s mogen niet langer worden genegeerd

Een nieuw onderzoek bij Zürich Airport laat zien hoe een moderne luchthaven een permanente bron is van ultrafijnstof dat diep in het menselijk lichaam doordringt en grote gezondheidsrisico’s oplevert.

De metingen vonden plaats op een plek die nauwelijks van een Nederlandse woonwijk te onderscheiden is: een open veld naast een basisschool, één kilometer van de baan. De onderzoekers schrijven dat “high UFP number concentrations up to 300 000 cm⁻³ originate solely from aircraft operations”, een zin die de kern van het probleem in één klap blootlegt. De extreem hoge concentraties ultrafijnstof komen niet van verkeer, industrie of houtkachels, maar uitsluitend van vliegtuigen.

De deeltjes die worden gemeten zijn uitzonderlijk klein. Het onderzoek toont aan dat het grootste deel kleiner is dan twintig nanometer, een omvang waarbij ze moeiteloos de longen passeren en in de bloedbaan terechtkomen. Dat is een constatering die de gezondheidsrisico’s voor omwonenden nog scherper aanzet. De kleinste deeltjes groeien binnen enkele minuten door condensatie en coagulatie tot vormen die langer in de lucht blijven hangen en zich verder verspreiden dan tot nu toe werd aangenomen.

Opvallend is dat de hoogste pieken niet alleen optreden wanneer de meetlocatie in de pluim van de luchthaven ligt, maar ook wanneer vliegtuigen laag over de locatie heen landen. In de avonduren, wanneer toestellen op baan 28 naderen, zakken de uitlaatpluimen snel naar de grond. De onderzoekers zagen dat deze neerwaartse menging soms nog hogere concentraties veroorzaakt dan de reguliere downwind‑situaties. Dat betekent dat niet alleen de ligging ten opzichte van de banen bepalend is, maar ook de aanvliegroutes en naderingshoogtes boven woonwijken.

Motorolie
Een tweede belangrijke bevinding is de chemische samenstelling van de gemeten deeltjes. Met een geavanceerde massaspectrometer werden componenten van vliegtuigmotorolie aangetroffen, waaronder synthetische esters en tricresylfosfaat (TCP). De aanwezigheid van deze stoffen is uniek voor de luchtvaart en vormt daarom een directe vingerafdruk van luchtvaartemissies in de leefomgeving.

De onderzoekers zagen dat de signalen van deze oliecomponenten exact meebewegen met de pieken in ultrafijnstof, wat de herkomst ondubbelzinnig vastlegt. Dat deze stoffen worden aangetroffen bij een school op één kilometer afstand, maakt de bevindingen extra zorgwekkend.

Het onderzoek strekt verder dan een momentopname. Door de intensieve meetcampagne te combineren met meerjarige gegevens van dezelfde locatie, tonen de onderzoekers aan dat de luchthaven overdag ongeveer dertig procent van de tijd de dominante bron van ultrafijnstof is.

Normen overschreden
In de uren dat de wind vanuit de richting van de luchthaven komt, wordt de door de Wereldgezondheidsorganisatie gehanteerde drempel voor hoge deeltjesaantallen ongeveer zestig procent van de tijd overschreden. De auteurs benadrukken dat de aanwezigheid van ultrafijnstof en organofosfaten een gezondheidsrisico vormt dat door beleidsmakers moet worden aangepakt.

Wanneer deze bevindingen worden vergeleken met de situatie rond Schiphol, ontstaat een nog scherper beeld. Zürich Airport verwerkte in 2024 volgens het onderzoek 261.103 vliegtuigbewegingen. Schiphol opereert op een veel grotere schaal. Uit de meest recente verkeerscijfers blijkt dat Schiphol in 2025 477.552 vliegtuigbewegingen registreerde.

Daarmee verwerkt Schiphol bijna het dubbele aantal vluchten van Zürich. De Zwitserse onderzoekers noemen 261.103 bewegingen al voldoende om tot pieken van driehonderdduizend deeltjes per kubieke centimeter te komen en om motoroliecomponenten in de leefomgeving aan te treffen. Het is dan niet aannemelijk dat een luchthaven met bijna tweemaal zoveel bewegingen, midden in een dichtbevolkte regio, een lagere of zelfs vergelijkbare impact zou hebben.

Structureel ernstiger
De geografische context versterkt dit beeld. Zürich ligt aan de rand van een stedelijk gebied, terwijl Schiphol is ingebed in een van de dichtstbevolkte regio’s van Europa. Waar de Zwitserse meetlocatie naast één school lag, gaat het rond Schiphol om tientallen scholen en honderdduizenden bewoners die binnen vergelijkbare afstanden van de banen en aanvliegroutes wonen. De combinatie van meer vluchten, meer mensen en meer blootstellingsmomenten maakt de Nederlandse situatie structureel ernstiger dan die in Zürich.

De chemische bevindingen uit het onderzoek hebben directe gevolgen voor het Nederlandse beleid. De aanwezigheid van motoroliecomponenten zoals TCP in de leefomgeving betekent dat het niet langer volstaat om ultrafijnstof als een generieke categorie te beschouwen. Het gaat om specifieke stoffen die direct aan vliegtuigmotoren zijn te koppelen en waarvan de toxicologische eigenschappen bekend zijn. Dat opent nieuwe vragen over aansprakelijkheid, vergunningverlening en de plicht van de overheid om burgers te beschermen tegen aantoonbare gezondheidsrisico’s.

Het onderzoek uit Zürich laat zien dat ultrafijnstof rond luchthavens een structureel en chemisch complex emissieprobleem is dat diep ingrijpt in de leefomgeving. Voor Schiphol betekent dit dat het huidige beleid, dat vooral is gericht op geluid en CO₂, niet langer volstaat.

De schaal van de Nederlandse luchthaven, gecombineerd met de Zwitserse bevindingen, maakt duidelijk dat ultrafijnstof en motoroliecomponenten een volwaardig onderdeel moeten worden van de beoordeling van de luchthavenactiviteiten. Zonder onafhankelijke, continue metingen en zonder normering van deze stoffen blijft de gezondheid van omwonenden afhankelijk van aannames die door dit onderzoek overtuigend zijn weerlegd.

We staan weer aan de vooravond van belangrijke juridische procedures, onder meer tegen het Luchthavenverkeersbesluit. Dat kan alleen met uw steun. Doneer aub als u wat missen kunt.

Sla dit artikel op in uw favorieten