Jarenlang tetterde de vliegindustrie dat overheden misschien wel allerlei klimaatdoelen, milieunormen of capaciteitsbeperkingen konden bedenken, maar zij zouden niet mogen tornen aan de historische slots op luchthavens. Het Europese Hof haalt die redenering nu finaal onderuit.
De historische slotrechten achtten de vliegfirma’s in de praktijk als onaantastbaar. Wie eenmaal zijn vertrek- en aankomsttijden had verworven, zou die vrijwel automatisch behouden. Niet dus.
In een principiële uitspraak over Dublin Airport heeft het Hof bepaald dat wettelijke beperkingen op luchthavencapaciteit volledig moeten worden meegewogen bij de verdeling van slots. Bovendien stelt het Hof expliciet dat historische slots geen eigendomsrecht vormen en dus kunnen worden ingeperkt wanneer wettelijke beperkingen dat vereisen. Daarmee ontstaat een juridisch precedent dat veel verder reikt dan Ierland alleen. Ook voor Schiphol kan deze uitspraak verstrekkende gevolgen hebben.
De zaak draaide om een al jaren bestaande vergunningvoorwaarde voor Dublin Airport. Sinds 2007 geldt daar een maximum van 32 miljoen passagiers per jaar. Toen duidelijk werd dat dit plafond zou worden overschreden, besloot de Ierse luchtvaartautoriteit bij de slotverdeling voor winter 2024 en zomer 2025 rekening te houden met die limiet. Gevolg: niet alle door luchtvaartmaatschappijen gewenste slots konden worden toegekend. Vooral maatschappijen als Ryanair en Aer Lingus kwamen daartegen in verzet. Zij stelden dat zo’n passagierslimiet geen relevante beperking is binnen de Europese slotverordening en dat hun historische slots niet mochten worden afgepakt.
Alle beperkingen meewegen
Het Hof maakte op 15 oktober jongstleden korte metten met beide argumenten. Volgens de rechters moeten bij de vaststelling van luchthavencapaciteit alle relevante technische, operationele en milieubeperkingen worden meegewogen. Dat begrip moet ruim worden geïnterpreteerd. Niet alleen fysieke beperkingen zoals een tekort aan gates, taxibanen of start- en landingsbanen tellen mee, maar ook juridische beperkingen die de feitelijke capaciteit van een luchthaven beïnvloeden. Een wettelijk passagiersplafond valt daar dus ook onder. Het Hof stelt zelfs dat het begrip “alle relevante beperkingen” zo breed is dat het zowel politieke, juridische als fysieke beperkingen kan omvatten.
Dat oordeel is van grote betekenis. Tot nu toe deden luchtvaartmaatschappijen en hun lobbyisten vaak alsof capaciteitsbeperkingen alleen gebaseerd mochten zijn op fysieke infrastructuur. De Europese rechter kiest nadrukkelijk een andere benadering: als een overheid een juridisch afdwingbare grens heeft vastgesteld, dan vormt die grens simpelweg onderdeel van de beschikbare capaciteit. Wie dat negeert, creëert volgens het Hof een situatie waarin slots worden uitgedeeld die uiteindelijk helemaal niet gebruikt mogen worden.
Misschien nog wel belangrijker is wat het Hof zegt over historische slots. De luchtvaartindustrie presenteert die al decennia als vrijwel heilige verworven rechten. Advocaat-generaal M. Campos Sánchez-Bordona maakte in zijn conclusie al gehakt van die opvatting. Een slot is volgens de Europese regelgeving geen eigendomsrecht maar slechts een tijdelijke toestemming om luchthaveninfrastructuur te gebruiken. Het woord “permission” is destijds zelfs bewust gekozen in de wetgeving in plaats van “entitlement”.
Slots zijn geen eigendom
Het Hof volgt die lijn volledig. Historische slots zijn geen eigendom in de zin van het Europese grondrechtenhandvest. Zij geven luchtvaartmaatschappijen hooguit voorrang bij een nieuwe verdeling, maar geen garantie dat dezelfde slots altijd beschikbaar blijven. Wanneer de beschikbare capaciteit afneemt door operationele, milieu- of juridische beperkingen kunnen ook historische slots verdwijnen. Zelfs schadeclaims zijn in zo’n situatie uitgesloten.
Daarmee sneuvelt één van de sterkste juridische argumenten waarmee luchtvaartmaatschappijen groei proberen veilig te stellen. Het Hof zegt immers letterlijk dat de vaststelling van capaciteitsparameters ertoe kan leiden dat luchtvaartmaatschappijen slots verliezen waarop zij in beginsel aanspraak zouden hebben gehad.
Voor klimaat- en bewonersorganisaties is de uitspraak daarom veel meer dan een technisch arrest over Ierse vergunningen. Volgens milieuorganisatie Transport & Environment bevestigt het Hof dat overheden slots mogen inzetten als instrument om de klimaatimpact van de luchtvaart te beperken. De organisatie wijst erop dat het arrest ook relevant kan zijn wanneer bredere klimaatverplichtingen, zoals nationale koolstofbudgetten of andere wettelijk bindende klimaatnormen, invloed hebben op de toegestane capaciteit van luchthavens.
Schiphol en stikstof
En precies daar wordt het interessant voor Schiphol. In Nederland wordt al jaren gestreden over krimp, natuurvergunningen, stikstofruimte, geluidsgrenzen en gezondheidsbescherming. Telkens klinkt vanuit luchtvaartmaatschappijen en hun politieke medestanders dat bestaande slotrechten gerespecteerd moeten worden en dat capaciteitsbeperkingen juridisch nauwelijks uitvoerbaar zijn. Het arrest uit Luxemburg laat zien dat die voorstelling van zaken zwaar overdreven of zelfs onwaar is. Als wettelijke beperkingen op een luchthaven van invloed zijn op de capaciteit, dan moeten die beperkingen worden meegenomen bij de slotverdeling.
Het Hof spreekt zich niet rechtstreeks uit over Schiphol, maar de juridische logica is duidelijk. Wettelijke grenzen zijn geen hinderlijke bijzaak waar de luchtvaart zich niets van hoeft aan te trekken. Ze bepalen mede hoeveel capaciteit daadwerkelijk beschikbaar is. En als daardoor minder slots beschikbaar zijn, dan kunnen luchtvaartmaatschappijen zich niet verschuilen achter vermeende eigendomsrechten.
De uitspraak is daarmee ongemakkelijk voor de vliegindustrie. Jarenlang werd de indruk gewekt dat luchtvaartgroei een gegeven was en dat overheden zich maar moesten aanpassen aan de wensen van airlines. Het Europese Hof draait die redenering nu om. Niet de wet moet wijken voor de luchtvaart, maar de luchtvaart moet zich voegen naar de wettelijke grenzen die democratisch zijn vastgesteld. Dat geldt voor passagiersplafonds, voor milieuvoorwaarden en mogelijk ook voor klimaatverplichtingen.
Voor omwonenden die zich inzetten voor het terugdringen van de overlast en uitstoot van de luchtvaart is dit niets minder dan een aardverschuiving. Voor de luchtvaartlobby is het een pijnlijke herinnering dat slots uiteindelijk geen eigendom zijn, maar een vergunning. En vergunningen kunnen worden beperkt wanneer het algemeen belang daarom vraagt.
Sla dit artikel op in uw favorieten
Geef een reactie